JEE Mains · Physics · STD 11 - 6.કણોનાં તંત્રો અને ચાકગતિ
- JEE Mains 2020
- અઘરું
- MCQ
આકૃતિમાં પોલો આઇસ્ક્રીમ કોન છે ,તેનું દળ \(M,\) ઉપરની ત્રિજ્યા \(R\) અને ઊંચાઈ \(H\) છે,તો આપેલી અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાક્માત્રા ......

જવાબ ચકાસવા માટે એક વિકલ્પ પસંદ કરો.
જવાબ અને ઉકેલ
સાચો જવાબ
(A) \(\frac{ MR ^{2}}{2}\)
પગલાવાર ઉકેલ
વિગતવાર સમજૂતી
સ્પષ્ટીકરણ:
NCERT ધોરણ 11 ભૌતિકવિજ્ઞાન (કણોના તંત્રો અને પરિભ્રમણીય ગતિ પ્રકરણ) ના નિયમો અનુસાર કલનશાસ્ત્ર (calculus) ની મદદથી પોલા શંકુની જડત્વની ચાકમાત્રાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગણતરી નીચે મુજબ છે:
સ્ટેપ 1: શંકુની ભૂમિતિ સમજવી
ધારો કે શંકુનું શિરોબિંદુ ઊગમબિંદુ પર છે.
- શંકુની ત્રાંસી ઊંચાઈ, \(l = \sqrt{R^2 + H^2}\)
- જો શંકુનો અર્ધ-શિરોકોણ \(\theta\) હોય, તો:
\(\tan\theta = \frac{R}{H}\) અને \(\cos\theta = \frac{H}{\sqrt{R^2+H^2}}\)
આ પોલા શંકુની વક્ર સપાટીનું કુલ ક્ષેત્રફળ \(A = \pi R l = \pi R \sqrt{R^2 + H^2}\) થાય.
તેથી, શંકુની સપાટીની દળ ઘનતા (\(\sigma\)) નીચે મુજબ દર્શાવાય:
\(\sigma = \frac{M}{\pi R \sqrt{R^2 + H^2}}\)
સ્ટેપ 2: વર્તુળાકાર ખંડની પસંદગી
શિરોબિંદુથી અક્ષ પર \(h\) અંતરે આવેલી એક નાની વર્તુળાકાર રીંગ (ખંડ) ધ્યાનમાં લો જેની ત્રિજ્યા \(r\) અને ત્રાંસી પહોળાઈ \(dl\) છે.
ત્રિકોણની ભૂમિતિ પરથી:
\(r = h \tan\theta\)
\(dl = \frac{dh}{\cos\theta}\)
આ નાની રીંગનું ક્ષેત્રફળ (\(dA\)):
\(dA = 2\pi r \cdot dl = 2\pi (h \tan\theta) \frac{dh}{\cos\theta}\)
સ્ટેપ 3: નાની રીંગનું દળ (\(dm\)) મેળવવું
\(dm = \sigma \cdot dA = \left(\frac{M}{\pi R \sqrt{R^2 + H^2}}\right) \cdot \left(2\pi h \frac{\tan\theta}{\cos\theta} dh\right)\)
\(dm = \frac{2M \tan\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h dh\)
સ્ટેપ 4: કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા (\(I\)) માટે સંકલન કરવું
આ રીંગની પોતાની કેન્દ્રીય અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા \(dI = (dm)r^2\) થાય.
અહીં \(r = h \tan\theta\) મુકતા:
\(dI = (dm)(h \tan\theta)^2 = \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h^3 dh\)
સમગ્ર શંકુ માટે \(h = 0\) થી \(h = H\) ની સીમાઓમાં સંકલન કરતા:
\(I = \int_0^H \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h^3 dh = \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} \left[ \frac{H^4}{4} \right]\)
સ્ટેપ 5: \(\tan\theta\) અને \(\cos\theta\) ના મૂલ્યો મુકી સાદુંરૂપ આપવું
\(I = \frac{2M \left(\frac{R^3}{H^3}\right)}{R \sqrt{R^2 + H^2} \left(\frac{H}{\sqrt{R^2 + H^2}}\right)} \cdot \frac{H^4}{4}\)
\(I = \frac{2M R^2}{H^4} \cdot \frac{H^4}{4} = \frac{MR^2}{2}\)
આથી, સાચો ઉત્તર વિકલ્પ A છે.

NCERT ધોરણ 11 ભૌતિકવિજ્ઞાન (કણોના તંત્રો અને પરિભ્રમણીય ગતિ પ્રકરણ) ના નિયમો અનુસાર કલનશાસ્ત્ર (calculus) ની મદદથી પોલા શંકુની જડત્વની ચાકમાત્રાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગણતરી નીચે મુજબ છે:
સ્ટેપ 1: શંકુની ભૂમિતિ સમજવી
ધારો કે શંકુનું શિરોબિંદુ ઊગમબિંદુ પર છે.
- શંકુની ત્રાંસી ઊંચાઈ, \(l = \sqrt{R^2 + H^2}\)
- જો શંકુનો અર્ધ-શિરોકોણ \(\theta\) હોય, તો:
\(\tan\theta = \frac{R}{H}\) અને \(\cos\theta = \frac{H}{\sqrt{R^2+H^2}}\)
આ પોલા શંકુની વક્ર સપાટીનું કુલ ક્ષેત્રફળ \(A = \pi R l = \pi R \sqrt{R^2 + H^2}\) થાય.
તેથી, શંકુની સપાટીની દળ ઘનતા (\(\sigma\)) નીચે મુજબ દર્શાવાય:
\(\sigma = \frac{M}{\pi R \sqrt{R^2 + H^2}}\)
સ્ટેપ 2: વર્તુળાકાર ખંડની પસંદગી
શિરોબિંદુથી અક્ષ પર \(h\) અંતરે આવેલી એક નાની વર્તુળાકાર રીંગ (ખંડ) ધ્યાનમાં લો જેની ત્રિજ્યા \(r\) અને ત્રાંસી પહોળાઈ \(dl\) છે.
ત્રિકોણની ભૂમિતિ પરથી:
\(r = h \tan\theta\)
\(dl = \frac{dh}{\cos\theta}\)
આ નાની રીંગનું ક્ષેત્રફળ (\(dA\)):
\(dA = 2\pi r \cdot dl = 2\pi (h \tan\theta) \frac{dh}{\cos\theta}\)
સ્ટેપ 3: નાની રીંગનું દળ (\(dm\)) મેળવવું
\(dm = \sigma \cdot dA = \left(\frac{M}{\pi R \sqrt{R^2 + H^2}}\right) \cdot \left(2\pi h \frac{\tan\theta}{\cos\theta} dh\right)\)
\(dm = \frac{2M \tan\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h dh\)
સ્ટેપ 4: કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા (\(I\)) માટે સંકલન કરવું
આ રીંગની પોતાની કેન્દ્રીય અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા \(dI = (dm)r^2\) થાય.
અહીં \(r = h \tan\theta\) મુકતા:
\(dI = (dm)(h \tan\theta)^2 = \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h^3 dh\)
સમગ્ર શંકુ માટે \(h = 0\) થી \(h = H\) ની સીમાઓમાં સંકલન કરતા:
\(I = \int_0^H \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} h^3 dh = \frac{2M \tan^3\theta}{R \sqrt{R^2 + H^2} \cos\theta} \left[ \frac{H^4}{4} \right]\)
સ્ટેપ 5: \(\tan\theta\) અને \(\cos\theta\) ના મૂલ્યો મુકી સાદુંરૂપ આપવું
\(I = \frac{2M \left(\frac{R^3}{H^3}\right)}{R \sqrt{R^2 + H^2} \left(\frac{H}{\sqrt{R^2 + H^2}}\right)} \cdot \frac{H^4}{4}\)
\(I = \frac{2M R^2}{H^4} \cdot \frac{H^4}{4} = \frac{MR^2}{2}\)
આથી, સાચો ઉત્તર વિકલ્પ A છે.

Physics ના વધુ પ્રશ્નો
- સરળ આવર્ત ગતિ કરતા એક બ્લોકની મહત્તમ સ્થિતિઊર્જા \(25\,J\) છે.\(A\) એ દોલનનો કંપવિસ્તાર છે, \(A/2\) આગળ, બ્લોકની ગતિઊર્જા \(..........\,J\) થશે.JEE Mains 2023 સરળ
- આપેલ પોટેન્શિયોમીટર માં \(400\, cm\) લંબાઈના તારનો ઉપયોગ થયો છે.તારનો અવરોધ \(r = 0.01\, \Omega /cm\) છે.જ્યારે એક જૉકીને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે \(A\) બિંદુથી \(50\, cm\) દૂર રહેલ \(J\) બિંદુ પર લઈ જવામાં આવે ત્યારે જૉકી સાથે જોડેલ વોલ્ટમીટર કેટલા ................ \(V\) આવર્તન દર્શાવશે?
JEE Mains 2019 મધ્યમ - ઓહમના નિયમમાં એમિટર અને વૉલ્ટમીટર ને અવરોધ શ્રેણી અથવા સમાંતરમાં જોડવામાં આવે છે.JEE Mains 2020 મધ્યમ
- આપેલ પરિપથ મુજબ, \(I _{ L }\) પ્રવાહનું મૂલ્ય ..... \(mA\) થશે. ( \(R _{ L }=1 k \Omega\) લો.)
JEE Mains 2022 સરળ - એક સ્ક્રૂગેજની મુખ્ય માપપટ્ટીની લઘુત્તમ માપશક્તિ \(1 \,mm\) છે. \(5\,\mu m\) અને તેથી વધારે નો વ્યાસ ધરાવતાં તારોનો વ્યાસ માપવા માટે તેના વર્તુળાકાર માપપટ્ટી પર જરૂરી ઓછામાં ઓછા કાપાઓની સંખ્યા કેટલી હશે?JEE Mains 2019 મધ્યમ
- એક બિંદુવત્ત ઉદગમ ઉગમબિંદુ આગળ \(16 \times 10^{-8} \mathrm{Wm}^{-2}\) ની તીવ્રતાથી ધ્વનિ તરંગો ઉત્પન્ન કરે છે. ઉગમબિંદુથી અનુક્રમે \(2 m\) અને \(4 m\) અંતરે રહેલા બિંદુંઓ આગળ તીવ્રતાનો તફાવત (ફક્ત માનાંક) _______ \(\times 10^{-8} \mathrm{Wm}^{-2}\) છે.JEE Mains 2024 અઘરું
JEE Mains ના વધુ PYQ
- \((1)\) જ્યારે તાપમાન ઘટાડતા વાયુ અણુની સરેરાશ ગતિઊર્જા ઘટે છે. \((2)\) દબાણ વધારતા વાયુ આણુની સરેરાશ ગતિઊર્જા વધે છે. \((3)\) કદ વધારતા વાયુ અણુની સરેરાશ ગતિઊર્જા ઘટે છે. \((4)\) તાપમાન વધારતા વાયુનું દબાણ વધે છે. \((5)\) તાપમાન વધારતા વાયુનું કદ ઘટે છે. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો ઉત્તર પસંદ કરો :JEE Mains 2022 મધ્યમ
- \(2 \mathrm{~kg}\) દળનો એક પદાર્થ \(\overrightarrow{\mathrm{F}}=\left(6 \mathrm{t} \hat{\mathrm{i}}+6 \mathrm{t}^2 \hat{\mathrm{j}}\right) \mathrm{N}\) દ્વારા અપાતા સમય-આધારિત બળની અસર હેઠળ ગતિ કરવાનું શરૂ કરે છે. સમય \(t\) પર બળ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પાવર _______ દ્વારા અપાય છે.JEE Mains 2024 અઘરું
- કોઈ બિંદુ \(P\) ની પૃથ્વીની સપાટીથી ઉંંચાઈ પૃથ્વીના વ્યાસ જેટલી છે. જો પૃથ્વીની સપાટી ઉપર ગુરુત્વપ્રેવગનું મૂલ્ય \(g\) હોય તો બિંદુ \(P\) આગળ ગુરુત્વપ્રવેગનું મૂલ્ય કેટલું હશે?JEE Mains 2022 મધ્યમ